Kun je verandering managen? Kun je doelbewust veranderen? 

De praktijk wijst uit dat 70% van alle verandertrajecten mislukt of anders loopt dan de bedoeling was. Medewerkers: “We krijgen de volgende verandering door de strot geduwd”. Hoe komt het nu dat zoveel veranderprocessen in organisaties mislukken?

Doelen stellen
Verander trajecten hebben heel vaak duidelijke doelstellingen. In verander trajecten ben je het meestal niet zelf die de doelen stelt. Mensen verstarren als eerste reactie op nieuwe doelstellingen die van buitenaf worden opgelegd. In feite kun je dit doelbewust veranderen beter manipuleren noemen. Het is de manier waarop we in onze cultuur geleerd hebben hoe je kunt beïnvloeden. Je kan onderhand wel zeggen dat dit een oud paradigma is. Hoe kun je dan mensen in beweging brengen?

En als je het nu eens omdraait?
Wat is nu het omgekeerde proces van doelen stellen? Een doel stellen is de start van een realisatie proces. Datgene wat eerst in gedachte aanwezig is wordt harde realiteit. We bouwen een huis, bakken een brood, of bouwen een computer programma. Het omgekeerde proces is meer een beweging waarin je de harde realiteit weer in beweging brengt, terug naar de gedachte. Wat je in de praktijk ziet is dat we vaak niet (meer) weten welke ideeën of gedachten er verscholen zitten achter de realiteit. We moeten op onderzoek uit. Dan kom je bij bewustwording!

Bewustzijn als eerste noodzakelijke stap voor verandering
Het is bekend dat bewustwording de eerste stap is in een verander traject. Dat lees je overal terug in de literatuur over veranderen. Toch wordt deze nog dikwijls overgeslagen of krijgt onvoldoende aandacht. Wat er dan gebeurt is dat deze harde of vastgeroeste realiteit in mensen, ik bedoel dan de patronen en gewoontes, onvoldoende in het bewustzijn is gekomen om in beweging te kunnen komen.

Het managen van bewustzijn?
Het klinkt een beetje tegenstrijdig…en dat is het ook. Heb jij als manager wel eens de afspraak met iemand gemaakt zoals: “We spreken af dat je jezelf vrijdag bewust bent van welke patronen je in de weg zitten om volgens de nieuwe manier te kunnen verkopen”. Toch verwachten we dat medewerkers binnen een bepaalde tijd mee kunnen in de veranderde verkoopstrategie. We kunnen goed leven met de tegenstrijdige term verandermanagement.

De paradox:  loslatend sturen
Je kan managen en bewustzijn ook als paradox beschouwen. Niet als een tegenstelling, maar als een schijnbare tegenstelling.  Dat betekent dat je tegelijkertijd mensen de ruimte geeft om bewust te worden en zich te ontwikkelen aan de ene kant en het veranderproces aan te sturen aan de andere kant. Dat is een continu spanningsveld tussen loslaten en sturen.  Loslatend sturen vraagt wat anders van een manager. Het betekent dat de manager niet bezig is met doelen stellen, maar kijkt hoe hij samen met de mensen tot realistische doelstellingen kan komen. Dat is een beweging van doelen stellen naar luisteren naar je medewerkers. Kort gezegd: van doelgericht naar vraaggericht.

In Dialoog wordt de realiteit zichtbaar
Als je zo met veranderprocessen bezig bent wordt het proces zichtbaar dat nodig is voor bewustwording op niveau van de groep. Vastgeroeste patronen in groepen worden alleen zichtbaar in dialoog. De dialoog (al of niet in woorden) is een noodzakelijke eerste stap om te veranderen. Om inzicht te krijgen of een verandering realistisch is en hoe je die met elkaar kunt bereiken heb je elkaar nodig. Elk lid van het team kan vanuit zijn/haar zelfkennis feiten inbrengen die belangrijk zijn om de realiteit zichtbaar te maken. Vanuit daar kan er beweging ontstaan.

Luisteren is jezelf open stellen
Hoe kom je nu vanuit het gegeven van deze primaire reactie tot een beweging van luisteren? Naast sympathie en antipathie is er ook empathie. Empathie is het vermogen om waar te nemen vanuit het perspectief van de ander. Dat betekent dat voelt wat de ander voelt. Daarvoor is het noodzakelijk dat je jezelf opent voor de ander en je sympathie en antipathie aan de kant zet.

Twee wegen om jezelf open te stellen
Er zijn twee wegen die je kan gaan om jezelf meer open te stellen. Beide wegen beginnen echter bij de primaire reactie. De ene manier is meer door bewustwording, de ander is meer fysiek lichamelijk. de twee wegen vullen elkaar goed aan is mijn ervaring.

Bewustwording van overtuigingen
Je bent je meestal niet heel bewust van wat je voelt. Primaire reacties komen en gaan daarom ook vaak ongemerkt, terwijl ze wel voor een groot deel bepalen hoe je reageert op anderen. Het bewust worden van je primaire reacties is daarom een belangrijke eerste stap. Er zijn verschillende manieren waarop je dat kan doen. De meest effectieve is wel de twee kolommen methode van Argyris.

De twee kolommen methode kan je goed gebruiken bij telefoongesprekken of vergaderingen. Doordat je jouw primaire reacties op schrijft is het minder nodig om ze te uiten en ontstaat er meer ruimte om echt te luisteren. Daarnaast is het interessant om te onderzoeken waar primaire reacties vandaan komen en op welke (voor)oordelen ze zijn gebaseerd.  Vaak kom je dan tot de ontdekking dat deze echt vooroordelen zijn en gebaseerd zijn op overtuigingen die je nog wel hebt, maar niet altijd meer bij de tijd zijn. Door je daarvan bewust te worden kan je deze belemmerende overtuigingen makkelijker loslaten.

Lichaamsbewustzijn
De andere weg is via het vergroten van je lichaam. Emoties zoals sympathie en antipathie zijn voelbaar in je lijf. De eerste reactie op emoties is vaak onbewust om ze vast te zetten. Ze worden dan gevoed en in stand gehouden door de achterliggende norm. In plaats van je te richten op het cognitieve stuk (de achterliggende norm), kan je ook aandacht geven aan de emotie zelf. Emoties die ruimte krijgen zijn voortdurend in beweging. Emotie is in essentie beweging Het woord komt uit het Engels (motion en e-motion). Als je jezelf lichamelijk ontspant en de emotie de ruimte geeft, dan verandert deze vanzelf en kan je contact maken met de achterliggende emotie. Die emotie maakt contact met de ander mogelijk en geeft ruimte voor ontwikkelen van empathie. Ik ben sinds een jaar bezig met stemwerk en merk dat het geluid geven aan wat er in je leeft een heel krachtig middel is om het luisterend vermogen te vergroten.

Luisteren
Deze blog gaat over luisteren. Ik heb getracht om in een pagina te verwoorden waar ik het over wil hebben in deze blog. Dat valt nog niet mee… De noodzaak van het vergroten van ons luisterend vermogen is echter heel helder. Als start wil ik beginnen met de vraag: wat is luisteren eigenlijk? en: hoe doe je dat?

• De Van Dale omschrijft luisteren als: 1 oplettend naar iets horen met de bedoeling om het gesprokene te verstaan 2 (met naar) aandacht schenken aan
• Wikipedia refereert bij actief luisteren naar Rogers. Doel is dan het verbeteren van wederzijds contact met de nadruk om zonder oordeel te luisteren en de ander te accepteren zoals hij/zij is. Hij heeft het ook over het empathisch vermogen bij het luisteren.

Scharmer laat in zijn boek Theorie U heel mooi zien dat bovenstaande beschrijvingen van luisteren verschillen. Hij maakt onderscheid in vier verschillende niveau’s. Ik maak de koppeling met verschillende soorten vragen.

1. Downloading (primaire reacties uitten)
2. Feitelijk luisteren (waarde vrije vragen stellen)
3. Empathisch luisteren (wekkende vragen stellen)
4. Generatief luisteren (ontluikende vragen stellen)

Downloading
Downloaden is wat we vaak de hele dag door doen. Alles wat we opnemen in mapjes stoppen. Je luistert dan helemaal niet. Je ordent slecht dat wat je waar neemt in verschillende voor jezelf bekende categorieën. Onze primaire reacties die voort komen uit onze vooroordelen kun je onder dit niveau schalen.

Feitelijk luisteren
Een stapje verder kom je bij de feitelijke waarneming. Die kan soms feiten naar voren brengen die je vanuit je eigen referentiekader nog niet kunt verklaren of begrijpen. Je neemt ze echter wel waar. Bij Downloaden sla je alle informatie over die niet in een van je mapjes past. Om zo te kunnen luisteren moet je je vooroordelen aan de kant kunnen zetten. Een “open mind”. Op dit niveau stel je waarde vrije vragen. dat zijn vragen waar je eigen primaire reactie vanuit je vooroordeel niet meer in naar voren komt.

Empathisch luisteren
Nog een stapje verder bij niveau 3 kom je bij empathisch luisteren. Je kan dat ook benoemen als het vermogen om te kunnen luisteren vanuit het perspectief van de ander. Dan heb je niet alleen toegang tot de feitelijke waarneming van de ander, maar ook hoe de ander deze feiten beleeft. Om empathisch te kunnen luisteren moet je je gevoel kunnen schonen van alle sympathie en antipathie jegens de ander en je hart open kunnen stellen. Met andere worden “Open hart”. Op dit niveau stel je wekkende vragen. Dat zijn vragen waar je de ander wat mee geeft. Ze werken wekkend in de ander. Geven nieuwe inzichten.

Generatief luisteren
Het vierde en hoogste niveau dat Scharmer beschrijft is generatief luisteren. Hierbij luister je ook naar het grotere perspectief. Dat is moeilijk te beschrijven. Je komt dan in aanraking met een andere vorm van bewustzijn waarin je je ego helemaal los laat en verbonden bent met de ander en alles om je heen inclusief de verscholen toekomst. Na zo een gesprek is er vaak wat wezenlijk verandert. De ontluikende vraag die daarbij hoort komt van Parcival af die de graalkoning de verlossende vraag stelt. Deze vragen hebben vaak een diepe inwerking op iemands levensloop.

Mijn ervaring
Ik zat een paar jaar geleden met een collega in de tuin een bijeenkomst voor te bereiden toen de collega aan het begin van ons gesprek vroeg: “Daan, hoe gaat het met jou?” Eerst dacht ik: “Daar heb je hem weer, altijd eerst sociaal doen”. Toen ging ik beter luisteren en zag ik dat hij me aan keek en de vraag vanuit interesse stelde. Toen ik nog wat beter ging luisteren voelde ik de oprechte interesse waarmee hij me die vraag stelde. Toen merkte ik dat er wat veranderde. Ik werd me ineens bewust dat als we niet met aandacht bij deze vraag stil zouden staan, we onze doelstelling voor de bijeenkomst niet zouden halen. Uiteindelijk bleek dat de inspiratie voor de dag uit deze vraag voort kwam.

Soms werkt vertragen heel krachtig…..